مقدمه
آثار جانبی یکی از مباحث بنیادین در اقتصاد خرد و اقتصاد بخش عمومی است و نقش مهمی در تحلیل کارایی، رفاه عمومی و مبانی سیاستگذاری دارد. این مفهوم همچنین در چارچوب فقه اقتصادی قابل بررسی است؛ زیرا بسیاری از پیامدهای اقتصادی، اخلاقی و حقوقی فعالیتها، فراتر از فضای مبادلات بازاری، بر دیگران تحمیل میشود و نیازمند تحلیل تکلیفی و وضعی در فقه است.
مفهومشناسی آثار جانبی
تعریف:
آثار جانبی به منافع یا هزینههایی گفته میشود که از یک فعالیت اقتصادی به دیگران منتقل میشود، بدون آنکه این انتقال در بستر مبادلات بازاری و مبتنی بر قیمتهای رسمی صورت گیرد. به بیان دیگر، این انتقال نه نتیجهٔ قرارداد و توافق، بلکه پیامدی ناخواسته و بیرونیِ فعالیت اقتصادی است.
انواع پیامدهای فعالیتهای اقتصادی
هر فعالیت اقتصادی – اعم از دولتی یا خصوصی – پیامدهایی دارد که میتوان آنها را از جهات مختلف تقسیمبندی کرد:
· تکوینی یا اعتباری
· مثبت یا منفی
· شخصی یا اجتماعی
این پیامدها یا به خود عامل فعالیت بازمیگردد یا به دیگران منتقل میشود.
آثار درونی و آثار بیرونی
اگر پیامدها به عامل فعالیت (تولیدکننده، مصرفکننده و…) بازگردد، از آنها به عنوان آثار درونی یاد میشود؛ مانند مطلوبیتی که مصرفکننده از مصرف کالا بهدست میآورد یا سودی که تولیدکننده از فروش محصول کسب میکند. این دسته از پیامدها محل بحث آثار جانبی نیست. اما اگر پیامدها به دیگران منتقل شود، آنگاه وارد حوزهٔ آثار بیرونی میشویم. این انتقال دو حالت دارد:
انتقال در بستر مبادله
اگر انتقال پیامدها در چارچوب مبادله و قرارداد و با قیمتهای بازاری انجام شود، این پیامدها همچنان درونی محسوب میشود. حتی اگر انتقال در قالب مبادلهای غیربازاری اما همچنان مبتنی بر نوعی توافق طرفینی باشد، اثر جانبی نامیده نمیشود.
انتقال خارج از بستر مبادله
در این حالت، هیچ بدهبستان یا توافقی میان طرفین وجود ندارد و پیامد بهصورت یکطرفه به دیگران تحمیل یا منتقل میشود. اینجاست که اثر جانبی شکل میگیرد.
مثالی برای روشنتر شدن مفهوم اثر جانبی
کارخانهای که محصول تولید میکند، نهادها و عوامل تولید را استخدام میکند؛ منافع و هزینههای ناشی از این مبادلات، چون در چارچوب قیمتهای بازاری رخ میدهد، اثر درونی محسوب میشود. اما اگر همین کارخانه دود یا آلودگی صوتی تولید کند که بر سلامت یا آسایش دیگران اثر میگذارد، چون این پیامد خارج از سازوکار بازار و بدون مبادله به دیگران تحمیل میشود، اثر بیرونی و مصداق آثار جانبی است.
اقسام آثار جانبی
آثار جانبی را میتوان بر اساس ماهیت انتقال پیامدها و نحوه ارتباط آن با سازوکار بازار، به چند دسته تقسیم کرد. این تقسیمبندی نشان میدهد که آثار بیرونی منحصر به موارد کلاسیک مانند آلودگی نیست، بلکه در روابط قراردادی، نظامهای ارزی و حتی تحولات قیمت نیز بروز مییابد.
آثار جانبی قراردادی ناشی از استثمار
در برخی فعالیتها، هرچند مبادله و قرارداد میان طرفین شکل میگیرد، اما به دلیل عدم انطباق قرارداد با قیمتهای بازاری یا شرایط عادلانه، نوعی آثار جانبی منفی پدید میآید. نمونهٔ روشن آن استخدام نیروی کار با دستمزدی کمتر از قیمت متعارف بازار است. این وضعیت معمولاً بهدلیل جهل کارگر، ضعف چانهزنی، اجبار اقتصادی یا نبود گزینهٔ جایگزین برای او رخ میدهد. در این حالت، اگرچه قرارداد موجود است، اما به دلیل نقض توازن قیمتی و بهرهکشی از نیروی کار، هزینههایی به او تحمیل میشود که از آن به عنوان اثر جانبی منفی در روابط قراردادی یاد میشود. این نوع آثار جانبی در ادبیات اقتصادی کلاسیک کمتر تحلیل شده و عمدتاً در آثار پیگو به آن اشاره شده است.
آثار جانبی ناشی از اختلاف ارز
برخی فعالیتها علیرغم آنکه در چهارچوب قیمتهای بازار انجام میشوند، به واسطهٔ تفاوت نظام ارزی یا استفاده نامتقارن از آن، منجر به بروز هزینهها یا منافع ناخواسته برای دیگران میشوند. به عنوان مثال، کارخانهای که نهادههای تولید را با هزینههای ریالی تأمین میکند اما محصول نهایی را با قیمت دلاری در بازار داخلی عرضه میکند، در واقع به دلیل شکاف ارزی و قدرت قیمتگذاری، هزینهای اضافی به جامعه تحمیل میکند. در اینگونه موارد، اگرچه فروش به ظاهر بر اساس قیمت بازار انجام شده است، اما اختلاف ارزی خود منشأ اثر جانبی قراردادی میشود، زیرا توزیع منافع و هزینهها از تعادل طبیعی خارج میگردد. این نوع آثار نیز در ادبیات رایج اقتصاد خرد و اقتصاد بخش عمومی کمتر بررسی شده است.
آثار جانبی مالی یا نقدی
در ادبیات اقتصادی معاصر، معمولاً تأکید کمتری بر آثاری میشود که به واسطهٔ تغییرات قیمت ایجاد میگردند، زیرا این آثار در چارچوب سازوکار بازار رخ میدهند و در نگاه رایج، اختلال ساختاری ایجاد نمیکنند. با این حال، چنین نتایجی نیز نوعی اثر جانبی مالی هستند؛ زیرا یک فعالیت اقتصادی میتواند بدون قرارداد و بدون تعامل مستقیم، هزینه یا منفعتی را از طریق تغییر قیمت به دیگران منتقل کند.
نمونهها:
· افزایش تقاضای یک کالا و بالا رفتن قیمت آن، موجب متضرر شدن مصرفکنندگان میشود.
· تحول تکنولوژیک در یک صنعت که هزینههای تولید را کاهش میدهد، رقبای فاقد فناوری جدید را دچار زیان میکند.
در این موارد، انتقال اثر از طریق قیمتهای بازار اتفاق میافتد و به همین دلیل در ادبیات سنتی کمتر تحت عنوان آثار بیرونی مورد توجه قرار گرفته است.
آثار جانبی فنی یا تکنولوژیک
مهمترین و شناختهشدهترین نوع آثار جانبی، آثار فنی یا تکنولوژیک است؛ یعنی انتقال یکطرفه منافع یا هزینهها به دیگران، بدون وجود مبادله، قرارداد یا واسطهٔ قیمت.
مثالها:
· آلودگی صوتی یا هوایی کارخانه فولاد که بدون توافق و بدون پرداخت هزینه، به دیگران تحمیل میشود.
· کندوداری که زنبورها از شکوفههای باغ سیب بهرهمند میشوند و همزمان باغ نیز از گردهافشانی منتفع میشود؛ بدون قرارداد و بدون مبادله، دو اثر مثبت جداگانه شکل میگیرد.
· احداث جاده، فرودگاه یا ایجاد نگهبانی در یک محله که باعث افزایش امنیت یا ارزش املاک میشود، بدون آنکه دریافتکنندگانِ نفع، هزینهای بپردازند.
این نوع آثار جانبی، به دلیل اثرگذاری مستقیم و بدون واسطه بر رفاه دیگران، در تحلیل سیاستگذاری عمومی و فقه اقتصادی اهمیت ویژهای دارند.